Τά φωτίας

«Στις τουρκόφωνες περιοχές του πόντου,τά παιδιά, κατά τήν βραδιά τών Φώτων, συγκέντρωναν τσάχνα στό προαύλιο τής εκκλησίας. Καλούσαν τόν κόσμο μέ τά σήμαντρα του Ναού καί αφού συγκεντρώνονταν τό πλήθος, γινότανε διαγωνισμός γιά νά αναδειχθεί ό άξιος πού θά ανάψει τά τσάχνα. Μόλις έδινε τό σύνθημα ό παπάς μέ τό δικό του τάμα, ακολουθούσεν ό κόσμος τις προσφορές του μέ τάματα ώς ότου ανεδεικνύετο ό τελευταίος πλειοδότης πού πρόσφερε τό ακριβώτερο τάμα. Αυτός αναδεικνύονταν ό άξιος καί τόν καλούσεν ό παπάς νά δώση φωτιά στά τσάχνα. Πλησίαζε. Έκανε τό σταυρό του καί άναβε τόν όγκον από τά τσάχνα γιά νά παρακολουθήσει τό πλήθος τίς τολύπες τών καπνών, διότι ό όγκος όπως σηκώνονταν ό καπνός από τις τολύπες προμήνυε τήν εσοδεία τής χρονιάς. Όσο μεγάλος, τόσο καί ή εσοδεία καλύτερη. .

Τό άναμμα μεγάλων πυρών έχει καί τήν  έννοια «καθαρμοί».  Στήν παραπάνω περίπτωση ή Καλή εσοδεία προϋποθέτει εξουδετέρωση τών δυσμενών συνθηκών, πού μπορεί νά φέρουν τά κακά πνεύματα. Έτσι μέ τήν πυρά καί τό σταυρό καί τήν δύναμη ‘Εκείνου πού έρχεται νά βαπτιστεί απομακρύνονται «Πάσαι αί εναντίον» τής ευφορίας «Δυνάμεις».

Π. Τανιμανίδης. Τα Θεοφάνεια και τα λατρευτικά έθιμα των Ποντίων
Αρχείον Πόντου, τομ. 38

Τό Φωτοκέρ’

Ή Λισάφ’ Ευθυβούλη τού Ιγνατίου, πρίν από πολλά χρόνια όταν ήταν στή Νεάπολη Κοζάνης, διηγότανε τό εξής περιστατικό:

«Μιά χρονιά τρείς γυναίκες πήγαμε γιά δουλειά, κοντά σ’ ένα μέρος τής Ίμερας πού τό έλεγαν Τά κόκκινα τά γωνέας. Κάποια στιγμή έπιασε βροχή καί αναγκαστήκαμε νά μπούμε στή σπηλιά, πού ήταν ‘ς σά κόκκινα τά γωνέας, όπου υπήρχε ή διάδοση ότι ήσαν μαϊσσάδες. Οι μαϊσσάδες έφυγαν γιατί ή Τόλα τή Δαμιανού είχεν μετ’ ε’κει’νεν φωτοκε’ρ’.

Στή Λειτουργία τών Φώτων καί κατά τήν ώρα τού Μεγάλου Αγιασμού οί φιλακόλουθοι κρατούσαν κεριά (ή λαμπάδες) αναμμένα. Αυτό τό έθιμο είναι κληρονομιά από τήν εποχή πού καθιερώθηκε ή γιορτή τών Θεοφανείων. Ένας ακόμη λόγος πού ή γιορτή αυτή ονομάστηκε καί «Εορτή τών Φώτων» είναι πού τήν ημέρα αυτή ή εκκλησία εφωταγωγείτο καί από τις αναμμένες λαμπάδες τών φιλακόλουθων. Όταν γύριζαν στό σπίτι έσβηναν τό κερί μέσα σέ αγιασμό. Έτσι το κερί εκείνο (τό κουτσοκέρι) γινότανε φωτοκέρ’ καί τό κρατούσαν γιά φυλακτό. Τό φωτοκέρ’ πίστευαν ότι είχε τή δύναμη νά τούς φυλάει από μια κακιά ώρα καί νά απομακρύνει τά κακά πνεύματα.

Π. Τανιμανίδης. Τα Θεοφάνεια και τα λατρευτικά έθιμα των Ποντίων

Αρχείον Πόντου, τομ. 38

Τα Θεοφάνεια και τα λατρευτικά έθιμα των Ποντίων του Π. Τανιμανίδη.

Α’ ΚΕΦΑΛΑΙΟ

1. ΚΟΙΝΑ ΕΘΙΜΑ

«βίος ανεόρταστος μακρά οδός απανδόκευτος»

Δημόκριτος Αβδυρίτης

Ο Απόστολος Παύλος χαρακτήρισε τούς Αθηναίους «...ώς δεισιδαιμονεστέρους...» [Πρ. ιζ’, 22]. Αυτός ό χαρακτηρισμός νομίζω πώς ταιριάζει σ’ όλους τούς Έλληνες, επομένως καί στούς Ποντίους, άν μάλιστα θυμηθούμε καί τόν Απόστολο Πέτρο, πού χαρακτηρίζει τούς χριστιανούς τού Πόντου «εκλεκτούς» [Πετ. Α’ Ι].

Είναι αλήθεια ότι οι Έλληνες «θρησκεύουν» περισσότερο από κάθε άλλο λαό καί είναι θεολάτρες στήν κυριολεξία. Αυτή τους τήν ψυχική διάθεση καί ανάταση, τή θρησκευτική τους πίστη, τήν εκφράζουν κάθε τόσο μέ διάφορες γιορτές. Πολλές φορές ειπώθηκε ότι «δέν υπάρχει γένος πιό φιλέορτο από τό δικό μας. Ζούμε κάνοντας κάποια γιορτή καί Περιμένοντας κάποια γιορτή θρησκευτική, ή εθνική, ή σπιτική...» [Στρ. Μυριβήλης).

Μέσα σ’ αυτό τό πάνθεο τών γιορτών είναι καί τά Φώτα, γύρω από τά οποία έπλασε καί ζει καί ό ποντιακός λαός αξιοπρόσεκτα λατρευτικά έθιμα.

α. Αργία - εκκλησιασμός - νηστεία

“Όπως όλες τις μεγάλες γιορτές έτσι καί τά Θεοφάνεια, ή αργία καί ό εκκλησιασμός έπαιρναν ιδιαίτερο πανυγηρικό τόνο καί χρώμα. Πρωταρχικό καί καθολικό γνώρισμα τού ποντιακού λαού, στις μεγάλες τής χριστιανοσύνης μέρες, είναι: Ή εσωτερική περισυλλογή, μέ τήν προσευχή στό εικονοστάσι τού σπιτιού καί τή συμμετοχή στήν Κοινή λατρεία. Η ακρόαση καί παρακολούθηση μέ κατάνυξη τών εκφωνήσεων, τών ευχών καί τών εκκλησιαστικών ύμνων, τό διάβασμα εκκλησιαστικών βιβλίων, συναξαρίων καί τής Αγίας Γραφής. Ή αθόρυβη καί ιδιόρρυθμη βίωση τού νοήματος καί τού περιεχομένου τών εορτών.

Ο Γ. Θ. Κανδηλάπτης, στήν ιστορική του μελέτη «Η Αργυρούπολις τού Πόντου» γράφει: «Τόσην δ’ ευλάβειαν είχον οι πατέρες ημών εις τά Θεία, ώστε, μόλις ήχουν οί κώδωνες τών εκκλησιών, οι μέν άνδρες κλείοντες τά καταστήματά των έτρεχον εις αυτάς, ώς καί αί γυναίκες, πάσαν εργασίαν εγκαταλείπουσαι εκαλύπτοντο διά καλύπτρας (σαλίου ή τσαρτσαφίου) καί έτρεχον εις τούς ναούς...»

Τα κάλαντα των Φώτων

Από της ερήμου ο Πρόδρομος ήλθε να βαπτίσει τον Κυριόν

Βέβαιον Βασιλέα εβάπτισε, Υιόν και Θεόν ομολόγησε.

Γηγενείς σκιρτάτε και χαίρεσθε, τάξεις των αγγέλων ευφραίνεσθε.

Δόξα εν υψιστοίς εκρούγαζαν, Κύριον και Θέόν ομολόγησαν.

Τ ' αλυκόν η πίτταν

ΗΘΗ ΚΑΙ ΕΘΙΜΑ ΧΡΙΣΤΟΥΓΕΝΝΩΝ-ΠΡΩΤΟΧΡΟΝΙΑΣ ΚΑΙ ΦΩΤΩΝ ΣΤΟΝ ΕΥΞΕΙΝΟ ΠΟΝΤΟ

Αρχή φόρμας

(Σαμψούντα 1903. Λιτανεία Χριστουγεννων. Προφανώς πρόκειται για τον Καθολικό εορτασμό της ημέρας, κρίνοντας από τα ενδύματα των συνοδών των εικόνων)

Τέλος φόρμας

Ε Θ Ι Μ Α  Τ Ο Υ  Χ Ε Ι Μ Ω Ν Α - Χ Ε Ι Μ Ω Γ Κ Ο Σ & Κ Α Λ Α Ν Τ Ο Φ Ω Τ Α

Από την Έλσα Γαλανίδου-Μπαλφούσια

Ο Χειµώνας που σε διάφορα µέρη τοu Πόντου λέγεται ο Χειµός ή Χειµωγκός περιλαμβάνει τους µήνες Δεκέµβριο = Χριστιαννάρτς, Ι α ν ο υ ά ρ ι ο=Κ α λ α ν τ ά ρ τ ς , Φεβρουάριο = Κούντουρο. Στον Πόντο ο χειµώνας ήταν πολύ βαρύς, σταµατούσαν οι εξωτερικές δουλειές, γύριζαν οι ξενιτεµένοι. Τα βράδια συνήθως τα περνούσαν σε σπίτια, κάνοντας τα νυχτέρια ή βέγγερες, που στον Πόντο λεγόντουσαν Παρακάθια. 

Μα πιο πολύ περίµεναν τα Καλαντόφωτα για να κάνουν τα διάφορα µυστήρια, βαφτίσια, αρραβώνες,γάµους και άλλες γιορτές, γιατί τότε ήσαν όλοι µαζεμένοι στο χωριό και ερχόντουσαν οι ξενιτεµένοι.  Καλαντόφωτ  οι πρόγονοι µας έλεγαν τις γιορτές από τα Χριστούγεννα µέχρι την ηµέρα των Φώτων, ή και Δωδεκαήµερο.  Με µεγάλη χαρά θα ετοιµαζόντουσαν να δεχτούν τη γέννηση του Θεανθρώπου. Την Παραµονή των Χριστουγέννων σταµατούσαν κάθε εξωτερική δουλειά και θα συµπλήρωναν τις ετοιµασίες για τη µεγάλη γιορτή. Και τραγουδούσαν:

«Τα Χριστούγεννα όλοι φορούν τα γιορτινά τους και σφάζουν τα κοκόρια».

Τη Χριστού όλ'  αναλλάζνε και τα πετεινάρια σπάζιε.