ΜΩΜΟΓΕΡΟΙ: ΑΠΟ ΤΟΝ ΗΣΙΟΔΟ ΣΤΗ ΛΙΒΕΡΑ

Μια συνέντευξη του  Κωσταντίνου Αλεξανδρίδη, στη Λένα Σαββίδου στα πλαίσια της ραδιοφωνικής εκπομπής της Ευξείνου Λέσχης Ποντίων και Μικρασιατών ν. Τρικάλων, « Ανέβζηγος Αροθυμία».

(Μωμόγεροι στη Λιβερά. Γενάρης 2009. Φωτογραφικό αρχείο Θεόφιλου Κωτσίδη)

Πρόκειται για την πρώτη συνέντευξη που ο κύριος Αλεξανδρίδης έδωσε μετά την επιστροφή του από τη Λιβερά και την εκεί αναβίωση, για πρώτη φορά μετά τον Ξεριζωμό , του εθιμικού δρώμενου των Μωμόγερων . Σήμερα, ένα χρόνο μετά και με την ευκαιρία της δεύτερης αποστολής της ομάδας του κυρίου Αλεξανδρίδη στον Πόντο για την αναβίωση του δρώμενου, ας δούμε τι ειπώθηκε τότε, γιατί κάποια πράγματα έχουν αξία διαχρονική:

«…Νυξ δ΄έτεκε στυγερόν τε Μόρον και Κύρα μέλαιναν
και θάνατον τέκε δ΄Ύπνον, έτικτε δε φύλον Ονείρων
δεύτερον αυ Μώμον και Οϊζύν αλγινόεσσαν
ου τινί κοιμηθείσα Θεών τέκε Νυξ ερεβεννή»

Λένα Σαββίδου: Κύριε Αλεξανδρίδη ας ξεκινήσουμε την συζήτηση μας από την ονομασία του εθιμικού δρώμενου «Μωμόγεροι». Τι σημαίνει λοιπόν «Μωμόγερος» και ποια η πιθανή προέλευση της ονομασίας αυτής;

Κωσταντίνος Αλεξανδρίδης: Όπως μας πληροφορεί ο Ησίοδος στη «Θεογονία» του, ο Μώμος στην αρχαιότητα ήταν ο θεός του γέλιου και της σάτιρας. Οι ακόλουθοι –ιερείς του Μώμου, η ομάδα που τον συνοδεύει διακωμωδώντας και σατιρίζοντας καταστάσεις είναι οι Μωμόγεροι. Η καθ αυτού ρίζα της λέξη Μώμος, προέρχεται από το ομηρικό ρήμα «μω» που σημαίνει «αναζητώ να βρω κουσούρι». Μώμος λοιπόν είναι ο θεός του γέλιου και της σάτιρας, αυτός που ψάχνει να βρει ψεγάδι να καυτηριάσει. Σύμφωνα δε με τον Πλάτωνα, «άριστο» ήταν το έργο που ο Μώμος δεν είχε τίποτε να πει επ αυτού.

Λένα Σαββίδου: Να υποθέσουμε από τα όσα μας λέτε για το όνομα του εθίμου ότι και το ίδιο το έθιμο έχει ρίζες που βρίσκονται πολλά χρόνια πίσω;  

Κωσταντίνος Αλεξανδρίδης: Ασφαλώς. Το δρώμενο δεν είναι απλώς Προχριστιανικό, είναι Προϊστορικό μιας και από όσα γνωρίζουμε ο Ησίοδος καταγράφει την προφορική παράδοση σχετικά με τον θεό Μώμο που έφθασε ως αυτόν. Επιπλέον, οι λέξεις «μίμος» και «μίμηση» προέρχονται από τη λέξη «Μώμος», καθώς και κατά την δική μου εκτίμηση και όλο το Αρχαίο Ελληνικό Δράμα.

ΧΡΙΣΤΟΥΓΕΝΝΑ ΣΤΟΝ ΠΟΝΤΟ: Τα Πιζήαλα

Στη διάρκεια του Δωδεκαηµέρου εµφανίζονταν και τα Πιζήαλα δηλαδή οι καλικάτζαροι ή αλλιώς οι Χρυσαφεντάδες (Χρυσαφεντάδες Ας εμάς καλοί) που ήσαν δαιμόνια που έμοιαζαν πολύ των Καλικατζάρων. Έβγαιναν από τα έγκατα της γης την παραμονή των Χριστουγέννων κατά πως πίστευαν στην Οινόη, με μια χρυσή βάρκα και ενώ δεν έκαμαν κακό στους ανθρώπους τους ανακάτευαν με τις ζημιές τους.

Στον Πόντο όποιος ήθελε να αποφύγει την επίσκεψη των καλικαντζάρων έπρεπε:

Να μη σβήσει την λάμπα, και αν ήταν ανάγκη να βγει από το σπίτι, έπρεπε να κρατάει φανάρι αναμμένο ή δαυλό.
Το βράδυ της παραμονής των Χριστουγέννων να ανάψει το τζάκι με το «Χριστοκούρ» και να μην αφεθεί η φωτιά να σβήσει για τις επόμενες 12 ημέρες.
Να ραντίσει το σπίτι με αγιασμό.
Να σταυροκοπιέται και να λέγει συχνά το Πάτερ ημών

Για προφύλαξη από τα καλικατζαρούλια, στον Πόντο,
χάραζαν στα σταυροδρόμια στο έδαφος το σημείο του σταυρού και σκέπαζαν τα πάντα μέσα στο σπίτι, μιας και τα Πιζήαλα ήταν ακάθαρτα και ότι έπιαναν το λέρωναν. Επίσης φρόντιζαν να μην κάμουν γάμους και βαφτίσια εκείνο το διάστημα.