Τά φωτίας

«Στις τουρκόφωνες περιοχές του πόντου,τά παιδιά, κατά τήν βραδιά τών Φώτων, συγκέντρωναν τσάχνα στό προαύλιο τής εκκλησίας. Καλούσαν τόν κόσμο μέ τά σήμαντρα του Ναού καί αφού συγκεντρώνονταν τό πλήθος, γινότανε διαγωνισμός γιά νά αναδειχθεί ό άξιος πού θά ανάψει τά τσάχνα. Μόλις έδινε τό σύνθημα ό παπάς μέ τό δικό του τάμα, ακολουθούσεν ό κόσμος τις προσφορές του μέ τάματα ώς ότου ανεδεικνύετο ό τελευταίος πλειοδότης πού πρόσφερε τό ακριβώτερο τάμα. Αυτός αναδεικνύονταν ό άξιος καί τόν καλούσεν ό παπάς νά δώση φωτιά στά τσάχνα. Πλησίαζε. Έκανε τό σταυρό του καί άναβε τόν όγκον από τά τσάχνα γιά νά παρακολουθήσει τό πλήθος τίς τολύπες τών καπνών, διότι ό όγκος όπως σηκώνονταν ό καπνός από τις τολύπες προμήνυε τήν εσοδεία τής χρονιάς. Όσο μεγάλος, τόσο καί ή εσοδεία καλύτερη. .

Τό άναμμα μεγάλων πυρών έχει καί τήν  έννοια «καθαρμοί».  Στήν παραπάνω περίπτωση ή Καλή εσοδεία προϋποθέτει εξουδετέρωση τών δυσμενών συνθηκών, πού μπορεί νά φέρουν τά κακά πνεύματα. Έτσι μέ τήν πυρά καί τό σταυρό καί τήν δύναμη ‘Εκείνου πού έρχεται νά βαπτιστεί απομακρύνονται «Πάσαι αί εναντίον» τής ευφορίας «Δυνάμεις».

Π. Τανιμανίδης. Τα Θεοφάνεια και τα λατρευτικά έθιμα των Ποντίων
Αρχείον Πόντου, τομ. 38

Τα Θεοφάνεια και τα λατρευτικά έθιμα των Ποντίων του Π. Τανιμανίδη.

Α’ ΚΕΦΑΛΑΙΟ

1. ΚΟΙΝΑ ΕΘΙΜΑ

«βίος ανεόρταστος μακρά οδός απανδόκευτος»

Δημόκριτος Αβδυρίτης

Ο Απόστολος Παύλος χαρακτήρισε τούς Αθηναίους «...ώς δεισιδαιμονεστέρους...» [Πρ. ιζ’, 22]. Αυτός ό χαρακτηρισμός νομίζω πώς ταιριάζει σ’ όλους τούς Έλληνες, επομένως καί στούς Ποντίους, άν μάλιστα θυμηθούμε καί τόν Απόστολο Πέτρο, πού χαρακτηρίζει τούς χριστιανούς τού Πόντου «εκλεκτούς» [Πετ. Α’ Ι].

Είναι αλήθεια ότι οι Έλληνες «θρησκεύουν» περισσότερο από κάθε άλλο λαό καί είναι θεολάτρες στήν κυριολεξία. Αυτή τους τήν ψυχική διάθεση καί ανάταση, τή θρησκευτική τους πίστη, τήν εκφράζουν κάθε τόσο μέ διάφορες γιορτές. Πολλές φορές ειπώθηκε ότι «δέν υπάρχει γένος πιό φιλέορτο από τό δικό μας. Ζούμε κάνοντας κάποια γιορτή καί Περιμένοντας κάποια γιορτή θρησκευτική, ή εθνική, ή σπιτική...» [Στρ. Μυριβήλης).

Μέσα σ’ αυτό τό πάνθεο τών γιορτών είναι καί τά Φώτα, γύρω από τά οποία έπλασε καί ζει καί ό ποντιακός λαός αξιοπρόσεκτα λατρευτικά έθιμα.

α. Αργία - εκκλησιασμός - νηστεία

“Όπως όλες τις μεγάλες γιορτές έτσι καί τά Θεοφάνεια, ή αργία καί ό εκκλησιασμός έπαιρναν ιδιαίτερο πανυγηρικό τόνο καί χρώμα. Πρωταρχικό καί καθολικό γνώρισμα τού ποντιακού λαού, στις μεγάλες τής χριστιανοσύνης μέρες, είναι: Ή εσωτερική περισυλλογή, μέ τήν προσευχή στό εικονοστάσι τού σπιτιού καί τή συμμετοχή στήν Κοινή λατρεία. Η ακρόαση καί παρακολούθηση μέ κατάνυξη τών εκφωνήσεων, τών ευχών καί τών εκκλησιαστικών ύμνων, τό διάβασμα εκκλησιαστικών βιβλίων, συναξαρίων καί τής Αγίας Γραφής. Ή αθόρυβη καί ιδιόρρυθμη βίωση τού νοήματος καί τού περιεχομένου τών εορτών.

Ο Γ. Θ. Κανδηλάπτης, στήν ιστορική του μελέτη «Η Αργυρούπολις τού Πόντου» γράφει: «Τόσην δ’ ευλάβειαν είχον οι πατέρες ημών εις τά Θεία, ώστε, μόλις ήχουν οί κώδωνες τών εκκλησιών, οι μέν άνδρες κλείοντες τά καταστήματά των έτρεχον εις αυτάς, ώς καί αί γυναίκες, πάσαν εργασίαν εγκαταλείπουσαι εκαλύπτοντο διά καλύπτρας (σαλίου ή τσαρτσαφίου) καί έτρεχον εις τούς ναούς...»

Τα κάλαντα των Φώτων

Από της ερήμου ο Πρόδρομος ήλθε να βαπτίσει τον Κυριόν

Βέβαιον Βασιλέα εβάπτισε, Υιόν και Θεόν ομολόγησε.

Γηγενείς σκιρτάτε και χαίρεσθε, τάξεις των αγγέλων ευφραίνεσθε.

Δόξα εν υψιστοίς εκρούγαζαν, Κύριον και Θέόν ομολόγησαν.

Τ ' αλυκόν η πίτταν

Το κερί των νεκρών

ΤΑ ΦΩΤΑ ΚΑΙ ΤΑ ΕΘΙΜΑ ΤΟΥΣ ΣΤΟΝ ΠΟΝΤΟ

Αρχή φόρμας

(Τραπεζούντα: Η ρίψη του Σταυρού στα ύδατα την ημέρα των Φώτων.)

Τέλος φόρμας

 ΤΑ ΚΑΛΑΝΤΑ ΤΩΝ ΦΩΤΩΝ

Από της ερήμου ο Πρόδρομος ήλθε να βαπτίσει τον Κυριόν.
Βέβαιον Βασιλέα εβάπτισε, Υιόν και Θεόν ομολόγησε.
Γηγενείς σκιρτάτε και χαίρεσθε, τάξεις των αγγέλων ευφραίνεσθε.
Δόξα εν υψιστοίς εκρούγαζαν, Κύριον και Θέόν ομολόγησαν.

Έλεγεν ο κόσμος τον κύριον να αναγέννηση τον άνθρωπον.
Ζήτησον και σώσον το πρόβατον, το απωλωλός ω θεάνθρωπε.
Ήλθε κηρυττόμενον έβλεπε, απορών εφάνη ο Πρόδρομος.
Θες μοι την παλάμην σου Πρόδρομε, βάπτισον ευθύς τον Δεσπότην σου.

Ιορδάνη ρεύσε τα νάματα, ιν ανασκίρτησή τα ύδατα.
Κεφαλάς δρακόντων σενέθλασε, των κακοφρονούντων ο Κύριος.
Λέγουσιν οι Άγγελοι σήμερον Χριστός τον κόσμον ερώτησε.
Μέγα και φρικτόν το μυστήριον δούλος τον δεσπότη εβάπτισε.

Νους ο Ιωάννης ο Πρόδρομος μέγας, να βαπτίση τον Κύριο.
Ξένος ο προφήτης ο Πρόδρομος μέγας, γα βάπτιση τον Κύριο.
Όλον τον Αδάμ ανεκάλεσε ο των όλων κτίστης και Κύριος.
Παναγία, Δέσποινα του παντός, σώσον τους εις Σε προσκυνούντας νυν.

Ρείθρα Ιορδάνη, αγάλλεσθε την πορείαν άλλως λαμβάνετε.
Σήμερον ο κτίστης δεδόξάστα δι' αυτό το μέγα μυστήριόν.
Τρεις γαρ υποστάσεις εγνώκαμεν Πατρός και Υιού και του Πνεύματος.
Υπό Αρχαγγέλων υμνούμενον, υπό Σεραφείμ δοξαζόμενον.

Ως γαρ τοις εν σκότει επέλαμψε όταν ο Χριστός εβαπτίζετο.
Χαίροντες και χείρας προσάγοντες και λαμπρών ο ανήγυριν άγογτες.

Ψάλλοντες Χριστόν τον Θεόν ημών, δέξασθε λουτήρα βαπτίσματος.
Ο Θεός των όλων και Κύριος ζωή σας υγείαν και χαίρεσθε.

Τα Φώτα ή Θεοφάνεια ήταν και είναι μια από τις πιο λαμπρές γιορτές της χριστιανοσύνης. Με τη γιορτή αυτή κλείνει το Δωδεκαήμερο. Έτσι στον Πόντο, όταν επρόκειτο να δηλώσουν κάποιοι γνωστά πράγματα, τους απαντούσαν.
"Σ' έμπαν είν' τα κάλαντα και σ' έξ' τα Φώτα", δηλ. στην είσοδο του Γενάρη είναι η Πρωτοχρονιά και στις έξι τα Θεοφάνεια.