Εισαγωγικό βίντεο για τα Ατσαπάτ-Σέρρα που χορεύτηκαν στο 10ο Πανελλαδικό Φεστιβάλ Ποντιακών Χορών πάνω σε ποίηση του Οδυσσέα Ελύτη και αρχειακό φωτογραφικό υλικό ενταγμένο στο φωτογραφικό πόνημα "Ανέσπερος Μνήμη" της Λένας Σαββίδου. Λάρισα, 1 Νοεμβρίου, 2014.
Σέρρα από το χωριό Κοσμά της περιοχής Ματσούκας.
Χορεύουν Α' Μέρος: Αφοί Πετρίδη, Στάθης Ιορδανίδης, Λύρα ο αήμνηστος Γιώργος
Αμαραντίδης
Β' Μέρος: Στάθης Ιορδανίδης, Νίκος Ζουρνατζίδης,Χορευτικός Όμιλος Ποντίων
''Σέρρα'', Τουλούμ ο Γιάννης Αραματανιδης
14/5/2011, στο Ποντιακό Κέντρο "Κορτσόπον", θα χορευτεί για τελευταία
φορά-λίγο πριν κλείσει- μία μορφή Σέρας από την περιοχή Κοσμά της
Ματσούκας του Πόντου, τόπο που έλκει την καtαγωγή του ο χοροδιδάσκαλος
Ν. Ζουρνατζίδης. Την χορευτική ομάδα πλαισιώνουν ο Δημήτρης
Τριανταφυλλίδης, ο Χάρης Πανικίδης και ο Πολύκαρπος Τριανταφυλλίδης από
αριστερά προς τα δεξιά. Λύρα παίζει ο Λάζος Ιωαννίδης.
Καλώς ή κακώς, ευτυχώς ή δυστυχώς η Σέρρα που χορεύουν οι Αργοναύτες Κομνηνοί αποτελεί ειδική κατηγορία από μόνη της. Από τη μία είμαστε πολύ τυχεροί που έχουμε ένα τόσο υψηλής ποιότητας χορευτικό συγκρότημα, από την άλλη πρέπει να να βάλουμε τα δυνατά μας για να μην είναι οι μοναδικοί. Ψηλά ο πήχης μα θαρρώ αξίζει το άλμα.
Ο Πυρρίχιος Σέρρα. Μια συνέντευξη του Νίκου Ζουρνατζίδη, του
καταξιωμένου αυτού δάσκαλου του ποντιακού χορού, που άφησε αναλλοίωτο το στίγμα
του με την εμπεριστατωμένη γνώση και την πολυετή εμπειρία του και κυρίως με τα
συμπεράσματα των ερευνών του. Η συνέντευξη δόθηκε στην εκπομπή της Ευξείνου
Λέσχης Ποντίων και Μικρασιατών ν Τρικάλων, "Ανέβζηγος Αροθυμία" στα
πλαίσια του αφιερώματος για τον Ποντιακό χορό Σέρρα.
Ο Παντελής Παυλίδης με την ομάδα του "EYΔΟΥΣΙΝ"
και τον Σύλλογο Ποντίων Επταμύλων Σερρών "Οι Ακρίτες" σε μία
προσέγγιση σύζευξης του χορού Σέρρα με ήχους φερμένους από τα βάθη των
Ελληνικών αιώνων.
Πυρρίχιος Σέρρα. Ο Χορός των Θεών. Της Λένας Σαββίδου.
Στα πνευστά των
δέντρων * και κρούοντας ο πυρρίχιος
Δόρατα και
σπαθιά *
να λες άκουσα Εσύ
Μυστικά
προστάγματα * και παρθενοβίωτα
Με την έκλαμψη
πρασίνων * αστέρων λόγια
Και πάνω απ' την
άβυσσο *
αιρούμενη γνώρισα
ΤΟΥ ΣΠΑΘΙΟΥ ΣΟΥ ΤΗΝ
ΚΟΨΗ *
ΤΗΝ ΤΡΟΜΕΡΗ !
Άξιον Εστί
Οδυσσέας Ελύτης
Η ΑΡΧΗ ΤΟΥ ΜΥΘΟΥ.
Πολύ πριν το αντάμωμα του ανθρώπου με την ιστορία, την εποχή
που Τιτάνες, θεοί και ήρωες ευδαιμονούσαν σε αυτόν τον τόπο, πάνοπλοι Κουρήτες στο Ιδαίο Άντρο, χόρεψαν
τον πυρρίχιο χορό χτυπώντας με τα δόρατα
τους την γη, δημιουργώντας εκκωφαντικό
θόρυβο που κάλυψε το κλάμα του
νεογέννητου Δία, σώζοντας τον έτσι από
τον αδηφάγο Κρόνο.
Μια άλλη εκδοχή θέλει
την θεά Αθηνά να χορεύει τον ενόπλιο χορό, σείοντας την ασπίδα και το δόρυ της
στιγμές μετά την γέννηση της από το κεφάλι του πατέρα της, Δία. Τον ίδιο χορό
λέγεται ότι χόρεψε και μετά την συντριβή των Τιτάνων και την αιώνια φυλάκιση
τους στα Τάρταρα. Η ίδια θεά στην Ιωλκό
πρόσφερε ως δώρο-όπλο τον πυρρίχιο στους Αργοναύτες, στο ξεκίνημα της
εκστρατείας τους.
Σύμφωνα με άλλους μύθους η γέννηση του πυρρίχιου
συντελέστηκε κάτω από τα αιματοβαμμένα τείχη της Τροίας. Ήταν λένε ο
Νεοπτόλεμος-Πύρρος, ο γιος του ημίθεου Αχιλλέα που επαρμένος από χαρά για τον θάνατο του Ευρύπυλου τον πρωτοχόρεψε.
Στην επικρατέστερη εκδοχή του μύθου, ήταν ο Κουρήτης Πύρριχος που όταν
αντίκρισε το νεκρό σώμα του Πατρόκλου, συντετριμμένος από την οδύνη και τον
πόνο, άρχισε να ταλαντεύεται στην αρχή αργά και πονεμένα και στη συνέχεια
έντονα και ρυθμικά μετατρέποντας τη θλίψη του σε οργή και ξέσπασμα για τον
άδικο θάνατο του φίλου του. Οι συμπολεμιστές του, παρασύρθηκαν από τον ρυθμό
και εκείνο το βράδυ γύρω από τις αναμμένες φωτιές κάτω από τα τείχη της Τροίας,
γεννήθηκε ο άγριος χορός που ονοματίστηκε από τα πυρρά μαλλιά του πρωτοχορευτή
του....
Η ΙΣΤΟΡΙΑ
« Ο Πυρρίχιος
είναι θείο Δώρο
των θεών προς
τους ανθρώπους »
Πλάτων
Για πολλούς αιώνες η φλόγα του πυρρίχιου έκαιγε άσβεστη. Ο
χορός χορευόταν σε μεγάλες γιορτές όπως αυτή των Παναθηναίων αλλά και
αποτελούσε μέρος της στρατιωτικής εκπαίδευσης των αρχαίων Ελλήνων.
"Εκμανθάνουσι πάντες εν Σπάρτη, από πέντε ετών πυρριχίζειν."
- Αθήναιος, Επιτομή 2.2.134 -
Οι Σπαρτιάτες ξεκινούσαν την εκμάθηση του από τα πέντε τους χρόνια. Όπως γνωρίζουμε
ήταν οι πρώτοι που πριν αναχωρήσουν για τον πόλεμο ή λίγο πριν την μάχη, αλλά
και κατά την διάρκεια των πολεμικών αναμετρήσεων, ασκούνταν και μάθαιναν να
χορεύουν τον χορό αυτό με όπλα, τόξα, ασπίδες και δόρατα για να μπορούν να
είναι νικητές . Οι χορευτές-πολεμιστές που έφεραν πολεμική εξάρτυση ήταν
χωρισμένοι και κατανεμημένοι σε δύο συμπλέγματα, τους επιτιθέμενους και τους αμυνόμενους
και μιμούνταν τις κινήσεις των πολεμιστών την ώρα της μάχης.
Οι Μακεδόνες τον ανήγαγαν σε χορό των δυνατών
και τον αγάπησαν τόσο που ονομάστηκαν
πυρριχιστές.
Στην επιστροφή των
Ελλήνων πολεμιστών από την Περσία το 400 π.Χ. ο Ξενοφών περιγράφει τον Ελληνικό
Πόντο και ιδιαίτερα τη γιορτή που οργάνωσαν οι κάτοικοι της Κερασούντας και των
Κοτυώρων και φυσικά τον πυρρίχιο που
χορεύτηκε σε αυτή. Ας σημειωθεί ότι ο Ξενοφών αναφέρει πως τον πυρρίχιο χορό
χόρεψαν όχι μόνο άνδρες αλλά και γυναίκες, κάτι που δεν ήταν ασυνήθιστο τότε.
ΠΥΡΡΙΧΙΟΣ- ΧΟΡΟΣ
ΣΕΡΡΑ.
Τον πυρρίχιο διασώζουν σήμερα οι Πόντιοι και
τον ονομάζουν και Σέρρα από τον ποταμό Σέρρα, ανατολικά της Τραπεζούντας. Κατά τον καθηγητή Ευγ. Δρεπανίδη προήλθε από
τη φράση "όρχησις εις ιερά" και από αυτό Σιέρα-Σέρρα. Στον χορό Σέρρα
δείχνει ο χορευτής την τέχνη του. Στην σύγχρονη εκδοχή, στην αρχή, η κίνηση του χορού είναι αργή.
ΑΤΣΑΠΑΤ λέγεται το αργό αυτό, μέρος του. Πάντα με το κεφάλι ψηλά οι χορευτές εκτελούν
το κάθε βήμα. Είναι χαρακτηριστικές οι κινήσεις των ώμων. Στο δεύτερο μέρος του
χορού βλέπουμε τον ρυθμό να ανεβαίνει. Και εκεί οι χορευτές κρατούν το κεφάλι
τους ψηλά. Το δεύτερο μέρος του χορού ονομάζεται ΤΡΟΜΑΧΤΟΝ. Παλαιότερα ο χορός σέρρα χορεύονταν κυκλικά ενώ σήμερα
τον βλέπουμε να χορεύεται με τους χορευτές σε ευθεία παράταξη.
Οι παραλλαγές του
χορού πολλές, μαρτυρούν το πέρασμα του μέσα από το χώρο και χρόνο και το
συναπάντημα του με το σήμερα. Αυτό που δεν άλλαξε και έφτασε αναλλοίωτο ως εμάς είναι η ίδια η
ουσία του χορού, η εσωτερική διονυσιακή του δύναμη που κατορθώνει να μεταλλάξει την ενεργειακή
υπόσταση του χορευτή παρασύροντας τον σε
έναν τόπο με ανέμους που ξεριζώνουν πέτρες και
λυγίζουν κορμιά....
Λένα Σαββίδου για το
Thalassa-karadeniz 2009. Το παρόν κείμενο προσεγγίζει με όρους λογοτεχνίας το χορό Σέρρα και ουδεμία σχέση έχει με την λαογραφική καταγραφή, ανάλυση και παρουσίαση του.
Το χωριό Κοσμά ήταν ένα από τα 14 χωριά της Κάτω Ματσούκας,
χαμηλά στον Πυξίτη ποταμό και κοντά στην όχθη του. Ήταν αμιγώς Ελληνικό χωριό
που είχε 400 κατοίκους οι οποίοι συντηρούσαν το σχολείο και την εκκλησία του
«Αγίου Δημητρίου». Μετά το 1923 οι κάτοικοι του χωριού εγκαταστάθηκαν στην
Ελλάδα στον Κεχρόκαμπο Καβάλας και σε χωριά της Πτολεμαΐδας.
.....Η μορφή του χορού στον Πόντο όταν χόρευαν πολλά άτομα ήταν κλειστός
κύκλος, ενώ όταν χόρευαν λίγοι μπορούσαν να χορεύουν κυκλικά ή και επιτόπου. Η
μουσική παιζότανε με όλα τα μουσικά όργανα με προτίμηση όμως στους ανοιχτούς
χώρους, τον Ζουρνά ή το Αγγείο και με όργανο συνοδείας αυτών το Νταούλι, λόγω
της μεγάλης ηχητικής τους έντασης. Δεν συνοδευόταν από τραγούδι. Όταν χόρευαν
λίγα άτομα και ειδικά σε κλειστούς χώρους, τότε κυρίαρχο ρόλο έπαιζε η λύρα που
δεν συνοδευόταν από Νταούλι.
Ανάλογα με την περιοχή που χορευόταν ο χορός είχε διαφορετικό ύφος. Σαν
χορευτική βάση έχει το «Τίκ Τρομαχτόν» που στην Τραπεζούντα και κατ επέκταση
στην Ματσούκα τα πόδια δεν ξεκολλούσαν από το έδαφος και όλο το σώμα είχε ένα
έντονο τρέμουλο. Το παράγγελμα, το σημερινό για παράδειγμα «Αλασιά» το έδινε ο
οργανοπαίχτης με το μουσικό του όργανο. Έτσι μετά το σπάσιμο των χεριών
(τσάκωμαν) και το λύσιμο των ώμων (χάλαμαν) οι χορευτές εκτελούσαν στις
περισσότερες περιοχές του Πόντου μια φιγούρα, και μετά επανερχότανε στο Τίκ
Τρομαχτόν. Όλη αυτή η διαδικασία επαναλαμβανόταν τρείς φορές-χωρίς να
χρειάζεται το παράγγελμα «Πυρ-που συναντάμε σήμερα στα διάφορα χορευτικά. Στον
Πόντο ΠΑΡΑΓΓΕΛΜΑΤΑ στο τέλος του χορού, όπως ΚΛΕΙΣΙΜΟ ή ΠΥΡ δεν υπήρχαν.
Συνήθως σταματούσε η μουσική ή κουραζότανε οι χορευτές και αποχωρούσαν, οπότε
αυτόματα τελείωνε και ο χορός.....
Στο χωριό Κοσμά, τον χορό τον συναντάμε με 4 φιγούρες, οι οποίες κατόπιν
παραγγέλματος επαναλαμβάνονται τρείς φορές η κάθε μία, με τελευταίο το
γονάτισμα. Στο χωριό Κεχρόκαμπος (Τάροβα) Καβάλας ονομαστοί χορευτές του Σέρα,
όλοι γεννημένοι στον Πόντο στα τέλη του προηγούμενου αιώνα ήταν:
Σεμερτζίδης Νικόλας
Αντωνιάδης Νικόλας
Αποστολίδης Ιωάννης (Βανέης)
Ιωακειμίδης Κωσταντίνος (Αξάμς)
(Ν. Ζουρνατζίδης, Συμβολή στην Έρευνα του Ποντιακού Χορού)
Τα κείμενα και το βίντεο της ανάρτησης από εδώ: http://www.youtube.com/watch?v=D-U29Wdaoow
